LÊ XUÂN SƠN

      Trong dân gian, do ảnh hưởng của những bài thơ Nôm truyền tụng nổi tiếng như Khóc ông phủ Vĩnh Tường, Khóc Tổng Cóc, Lấy chồng chung, vẫn tồn tại quan niệm rằng nữ sĩ Hồ Xuân Hương trong đời mình đã hai lần mang thân đi làm lẽ, cho anh chàng Tổng Cóc và ông phủ Vĩnh Tuòng nào đó. Nhưng may thay, những kết quả nghiên cứu khoa học trong vòng mấy chục năm cuối đây dã bóc đi nhiều lớp vỏ bọc dân gian bao quanh người tài nữ đã có lúc bị nghi ngờ là một nhân vật không có thật trong lịch sử này. Giờ đây, người ta đã có thể khẳng định không những Hồ Xuân Hương chưa từng làm lẽ ông phủ Vĩnh Tường nào đó mà còn có đủ cơ sở để đặt vấn đề nghi vấn bài thơ đó có phải là của bà hay không.

      Vừa qua, nhân tình cờ nghe được bài trả lời phỏng vấn rất dài của giáo sư Hoàng Xuân Hãn trên Đài RFI (Pháp), lại được đọc các bài thơ tình, thơ xướng họa của Hồ Xuân Hương trong tập thơ Lưu hương ký có kèm lời bình cuả Giáo sư Hoàng in trong cuốn sách Thơ Hồ Xuân Hương - Từ cội nguồn vào thể tục của nhà nghiên cứu văn học  Đào Thái Tôn, chúng tôi thấy các học giả đã phân định được khá chính xác một số mối tình trong đời của người tài nữ rất được dân gian mến mộ, nhưng đồng thời cũng mang tiếng là người con gái bạo dạn, chót nhả, phóng túng quá mức so với thời đại của mình.

      Truóc hết, Hồ Xuân Hương là một nữ thi sĩ có thực, nàng là con ông Hồ Sĩ Danh (1706 - 1783) em cùng cha khác mẹ vói quận công Hồ Sĩ Đống (1738-1786) - một vị quan đầu triều thời chúa Trịnh Sâm, Trịnh Khải. Quê gốc của nàng ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh -Luu, tỉnh Nghệ An. Mẹ bà là một phụ nữ xứ Bắc. Khi cha và anh mất, Hồ Xuân Hương còn nhỏ. Không còn nơi nương tựa (mẹ nàng chì là thiếp của Hồ Sĩ Danh), Hồ Xuân Hưong đưọc mẹ đua ra đất Thăng Long. Hồ Xuân Hương có một ngôi nhà nhỏ ven Hồ Tây. đặt tên là cổ Nguyệt đường (theo sách của Đào Thái Tôn). Đây chính là nơi Hồ Xuân Hưong thù tiếp các bậc tao nhân mặc khách, cùng họ xưóng họa, bình thơ. và là nơi nảy sinh các mối tình còn lưu lại dấu tích rõ ràng trong các bài thơ chữ Hán và chữ Nôm của Lưu hương kỷ.
      Theo Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, mối tình đầu tiên cho tới nay xác định đưọc của Hồ Xuân Huơng là với nhà đại thi hào dân tộc Nguyễn Du. Trong tập Lưu hương ký có bài thơ chữ Nôm Cảm cựu kiêm trình Cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu (Nhớ người cũ, viết gửi Cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu) vói lời đề "Hầu Nghi Xuân Tiên Điền nhân". Theo lời bình của giáo sư Hoàng, bài thơ này được làm vào năm 1813, bởi năm đó, Nguyễn Du được nhà Nguyễn thăng Cần chánh điện học sĩ, rồi được chọn làm chánh sứ đi tế cống triều Thanh. Có lẽ tin này đồn ra tới đất Thăng Long nhắc cho Xuân Hưong nhớ chàng xưa dan díu với mình "ba năm vẹn" (lời trong bài thơ) mà làm bài thơ đó để ước thầm khi qua Thăng Long, người cũ sẽ ghé thăm mình cho đỡ "tủi phận long đong" (lời trong thơ), bởi khi đó nàng vẫn "Lầu nguyệt năm canh chiếc bóng chong" (câu kết của bài thơ). Trong bài trả lời phởng vấn đài RFI, giáo, sư Hoàng cho rằng khi đến Thăng Long, Nguyễn Du đã không ghé thăm Xuân Hưong vì  "Nghĩ mình phương diện quốc gia; Quan trên trông xuống, người ta trông vào”. Nhưng chắc chắn Nguyễn Du không quên được Hồ Xuân Hưong, bởi trong các tác phẩm ông viết hồi còn ở Quảng Bình hoặc ở Huế thấy có 5 bài thơ, trong đó ông nhắc đến một người bạn gái xưa ở cạnh hồ Tây, từng hò hẹn nhau đi hái sen trên hồ. Giáo sư Hoàng còn cho rằng chắc Nguyễn Du đã chạnh nhớ đến Xuân Huơng khi viết những câu Kiều:

         Tiếc thay chút nghĩa cũ càng

          Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng

hình dung tình cảm của mình đối với nàng như cái ngó sen gãy lìa rồi mà tơ vương vẫn còn quấn quít.
     Thời gian cuộc tình của Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương được ước đoán xảy ra vào thời Tây Sơn, kéo dài ba năm, kết thúc vào lúc Nguyễn Hữu Chinh lên nắm quyền ở Bắc Hà. Bấy giờ, họ Nguyễn Tiên Điền đã mất thế ở ngoài bắc, Nguyễn Du cũng đã lấy vợ, làm rể một ông tiến sĩ, lui về ở quê vợ ở Sơn Nam Hạ (vùng Nam Định, Thái Bình ngày nay). Từ đó cho đến hết đời Tây Sơn (1801), thời gian dài hơn mười năm, Xuân Hưong có lấy ai hay ở một mình thì không rõ.
                   

        Mối tình thứ hai của Hồ Xuân Hương còn lưu dấu tích trong Lưu hương ký là với Mai Sơn Phủ. Trong tập thơ đó, có tới 6 bài thơ chữ Hán và chữ Nôm liên quan trực tiếp hoặc có thể liên quan đến nhân vật này. Theo giáo sư Hoàng thì Mai Sơn Phủ chỉ là biệt danh, tên thật người đó là gì chưa rõ, nhưng đó là một chàng trai xứ Nghệ. Ông còn ước đoán mối tình này xảy đến lúc Hồ Xuân Hương hãy còn trẻ, cho nên trong một số bài thơ, "tình hồn nhiên, ý nồng nàn, lời văn hoa". Đây là một mối tình rất nồng thắm sâu sắc vì "có những bài thơ thấy có thể trở thành vợ chồng đuợc". Chẳng hạn, trong bài họa lại thơ Mai Sơn Phủ, Xuân Hương đã lộ ý rằng tiễn chàng ra đi, "vắng thư chàng, ban ngày đi trên lối cùng nhau qua ngày trước thì khóc, nước mắt ướt cả hoa. Ban đêm, một mình trằn trọc, nhớ lại mùi thơm ngày nọ. Có xa nhau mỗi biết yêu nhau nhiều" (lời bình giải ý thơ của giáo sư Hoàng Xuân Hãn). Hai người đã nặng lời thề nguyện. Nhưng rồi Mai Sơn Phủ ra đi không trở lại. Khi triều Tây Sơn tan vỡ vào năm 1801, nhiều văn nhân được nhà Nguyễn bổ nhiệm vào các chức vụ ở Bắc thành. Hồ Xuân Hương có thêm nhiều bạn văn thơ mới. Cho đến năm 1807 thì một mối tình mới lại nảy nở giữa nàng với một văn nhân là Tốn Phong thị. Đây chính là người mà bảy năm sau đó gặp lại (1814), Hồ Xuân Hưong đã đưa tập Lưu hương ký nhờ đề tự. Cũng như trường hợp Mai Sơn Phủ, Tốn Phong chỉ là biệt hiệu, chưa rõ là ai, chỉ biết ông họ Phan, người Nghệ An, ra bắc dạy học ở phường Bích Câu bấy giờ. Trả lời RFI, giáo sư Hoàng cho rằng ông này được một ông bạn là Cư Đình mách cho biết ở Hồ Tây có một người con gái người Nghệ hay chữ. Khi gặp, ông ngạc nhiên được biết nàng là em ông Hồ Phi Đống. Do đồng hương nên họ gặp gỡ nhau cũng dễ, làm thơ xướng họa với nhau rất thích thú. Ông này cũng muốn cưới Hồ Xuân Hương, nhưng vì là người chưa có công danh gì nên trở về Nghệ An để đi thi. Khoa đầu tiên của đời Gia Long là vào năm 1807, chính là năm đứt đoạn của mối tình ấy. Mãi năm 1814, hai người mới gặp lại. Qua bài tựa của Tốn Phong thị, chúng ta biết được rằng trong thời gian bảy năm đó, Xuân Huơng ở một mình với mẹ già rất khổ sở, thiếu thốn. Cuộc tình này diễn ra khi Xuân Hưong đã quá tam tuần, đã qua nhiều chua xót trắc trở trong đường đời, đường tình rồi, nên không còn vẻ hồn nhiên nồng nàn như với Mai Son Phủ nữa. Các bài thơ liên quan trong Lưu hương ký chứng tỏ điều đó.